ءيا, وسىدان 15 جىل بۇرىن قۇسبەگىلەر اراسىنداعى رەسپۋبليكالىق, حالىقارالىق سايىستاردا توپ جارىپ جۇرگەن ارۋ قىز تۋرالى دا كەزىندە ەلىمىزدىڭ جۋرناليستەرى جارىسا جازىپ, اقپارات تاراتقان ەدى-اۋ. ەندى مىنە, ەسكە تۇسكەن وسى ءبىر جايت «سول ماقپال قازىر قايدا ەكەن؟» دەگەن سۇراققا جاۋاپ ىزدەۋگە تۇرتكى بولعان-دى...
ءبىز ىزدەگەن ماقپال قىز قازىرگى ۋاقىتتا قاراعاندى وبلىسىنداعى شەت اۋدانىنىڭ ورتالىعى اقسۋ-ايۋلى كەنتىندەگى مۇراعات بولىمىندە ەڭبەك ەتەدى ەكەن. ءوزىنىڭ اتىن جالپاق جۇرتقا تانىمال ەتكەن قۇسبەگىلىك ونەرىن ءالى تاستاماپتى. ءتىپتى كەيىنگى كەزدەرى يت جۇگىرتۋگە ىقىلاسى اۋىپ, ۇيىندە بىرنەشە قۇماي تازى ۇستايتىن كورىنەدى.
– قازاق «يت – جەتى قازىنانىڭ ءبىرى» دەپ تەگىن ايتپاعان عوي. ءبىزدىڭ شەت وڭىرىندە قاسقىرعا تايسالماي تۇسەتىن تەكتى تازىنىڭ تۇقىمى ساقتالىپ قالعان. مەنىڭ تازىلارىما دالانىڭ جىرتقىشى ءالى جولىعا قويعان جوق, ال تۇلكى, قويان كەزىكسە قاعىپ تاستاپ وتىرادى, – دەپ باستادى ماقپال ءوزىنىڭ سۇيىكتى ءىسى جايىنداعى اڭگىمەسىن.
– جالپى اتام, ودان كەيىن اكەم يت جۇگىرتىپ, قۇس سالعان ساياتشى ادامدار. قىز بولسام دا وسى ءداستۇردى جالعاستىرىپ جۇرگەنىمدى ماقتانىش ەتەمىن. قىمسىنبايمىن دا, بۇل ىسىمە وكىنىپ تە كورگەن ەمەسپىن. العاشقى جاۋعان قار, تۇمسا تابيعات, جۇيرىك ات, قۇماي تازى – بۇل دەگەنىڭىز كۇيبەڭ تىرلىكتەن ازىراق تىنىققىسى كەلگەن ادام ءۇشىن دۇنيەنىڭ راحاتى ەمەس پە؟!
بۇگىندە ول قۇماي تازىنى باپتاپ ۇستاۋدىڭ ءادىس-ءتاسىلىن ءبىر كىسىدەي مەڭگەرىپ العان. «قانسوناردا ماقپالدى ۇيدەن تاپپايسىز. تازىلارىن سوڭىنان ەرتىپ, تاۋ-تاستا اڭ قاعىپ جۇرەدى», دەپ كۇلەدى ءۇي ىشىندەگىلەر.
* * *
بەشپەنتىنىڭ بەلىن قىناي بۋىنىپ, قاراگەردىڭ ۇستىندە قاققان قازىقتاي وتىرىپ, بالداعىنا قىران قۇسىن قوندىرىپ, سوڭىنان قۇماي تازىسىن ەرتىپ, ايۋلى تاۋىن بەتكە العان قىزدى كورگەندە اۋىل تۇرعىندارى العاشىندا اڭتارىلىپ-اق قالعان. كەلە-كەلە عوي كوز ۇيرەنگەنى. ءيا, «تاپ وسى – قىز بالانىڭ قولى ەمەس-اۋ», دەپ كۇڭكىلدەگەندەر دە بولدى-اۋ كەزىندە. اۋەلدە تاڭىرقاپ, سوسىن قولداپ-قولپاشتاعاندار دا تابىلعان. البەتتە, ماقپال مۇنىڭ بىرىنە دە پىسقىرىپ قارامادى. وعان ءوزىنىڭ جانى سۇيەتىن ىسپەن اينالىسقانى الدەقايدا ماڭىزدىراق ەدى.
ماقپال جۇدىرىقتاي كەزىنەن قىران قۇستىڭ ءتىلىن ءبىلىپ ءوستى. ءبارى دە اكەسىنىڭ «ۇشقوڭىر» دەيتىن قۇسىنا جەم بەرىپ, ونى كۇتىپ-باعۋدان باستالعان.
– اكەم كەزىندە وبلىس ورتالىعىنداعى «قايرات» ات سپورتى مەكتەبىندە جاتتىقتىرۋشى بولىپ ىستەدى. قىران قۇسقا دەگەن ىنتىزارلىعىمدى وياتقان دا سول كىسى. بەتىمنەن قاقپاي, قايتا بىلگەنىن ۇيرەتۋدەن جالىققان ەمەس. ال ەڭ ءبىرىنشى جارىسىما 15 جاسقا تولعانىمدا قاتىستىم. بۇدان دا ەرتەرەك سىنعا تۇسۋگە بولۋشى ەدى, جاسىمنىڭ كىشىلىگىنە بايلانىستى رۇقسات ەتىلمەدى. امال جوق, بۇركىتشىلەرگە سىرتىنان قىزىعا قاراپ, كەزەگىم قاشان كەلەر ەكەن دەپ كۇتىپ جۇرەتىنمىن, – دەيدى ماقپال ۇياڭ جىميىپ.
بۇركىتشى قىز قاتىسقان العاشقى جارىس الماتى وبلىسىنداعى ەسىك قالاسىندا وتكەن ەدى. سول جەردە ماقپال قىزدىڭ قۇسبەگىلىككە دەگەن يكەمىنە, قۇستىڭ ءتىلىن بىلۋگە دەگەن قۇشتارلىعىنا ءتانتى بولعان اقساقالدار, «قىران» فەدەراتسياسى» قوعامدىق قورىنىڭ اتقارۋشى ديرەكتورى باعدات مۇپتەكەقىزى اق باتالارىن بەرىپ, بۇركىتشى بويجەتكەننىڭ ساياتكەرلىك ونەردەگى تۇساۋىن كەسكەن بولاتىن.
ماقپالدىڭ تۇڭعىش رەت توپ جارعان سايىسى 2002 جىلى الماتى وبلىسىنداعى ەڭبەكشىقازاق اۋدانىندا وتكەن «سونار-2002» رەسپۋبليكالىق بۇركىتشىلەر بايقاۋى ەدى. ودان كەيىنگى جارىستاردا دا ماقپالدىڭ قانجىعاسى ۇدايى مايلانىپ ءجۇردى. 2003 جىلى ۇلتتىق سپورتتى دامىتۋعا قوسقان ۇلەسى ءۇشىن «سپورت شەبەرى» اتاعىنا يە بولدى. 2006 جىلى «بۇركىتشى قىز» قۇرمەتتى اتاعىنا لايىقتى دەپ تانىلسا, ارادا ەكى جىل وتكەندە «ۇلتتىق سپورتتىڭ ۇزدىكتەرى» اتتى رەسپۋبليكالىق بايقاۋدا « ۇلى دالا ارۋى» اتالىمى بويىنشا جەڭىمپاز اتاندى.
* * *
شىنى كەرەك, ماقپالدىڭ اتا-اناسى ول قاراعاندىداعى «بولاشاق» ۋنيۆەرسيتەتىن ءتامامداپ, قولىنا زاڭگەردىڭ ديپلومىن العانىندا, قالادا قالاتىن شىعار دەپ جۇرەتىن. الايدا جاس قىزدىڭ ويلاعانى باسقاشا بولىپ شىقتى. الىپ قالاعا قولدى ءبىر بۇلعادى دا, تۋعان اۋىلىنا قايتىپ كەلگەن. بىرەۋ نانباس, ال وزىنە ايان – ۇيدە قالعان اقجەلكە قۇسى مەن اققۇس تازىسىن قيماعان ەدى...
اقجەلكە دەمەكشى, وسى قىران قۇستى ماقپالعا اكەسىنە ەرىپ الماتى وبلىسىندا وتكەن جارىسقا بارعانىندا جەرگىلىكتى بۇركىتشىلەر سىيعا تارتقان. جۇدىرىقتاي عانا ءجۇنى ۇرپيگەن بالاپان-تۇعىن. سول ساتتەن باستاپ بۇركىتتىڭ بالاپانى مەن بويجەتكەن قىزدىڭ اراسى ءجىپسىز بايلانعان ەدى. ءوز قولىنان تاماقتاندىرىپ, ۇستىنەن ءبىر قاۋىرسىنىن دا تۇسىرمەي, باعىپ-قاعىپ ءوسىردى. اكەسىنىڭ اقىل-كەڭەسىنە قۇلاق تۇرە ءجۇرىپ, قىران قۇستى باۋلۋدى كادىمگىدەي مەڭگەرىپ العان.
ماقپالدىڭ اقجەلكەسى مىنەزدى قۇس. اڭعا شىققانىندا, ابايلاماساڭ ءوزىڭدى جازىم ەتەردەي وعاش قىلىقتارىن تالاي كورسەتكەن. دەگەنمەن, يەسىنىڭ سابىرلى مىنەزى, ايالى الاقانىنىڭ جىلۋى قىران قۇستى ۇنەمى ساباسىنا ءتۇسىرىپ وتىراتىن. وسى اقجەلكەمەن ماقپال قىز بۇركىتشىلەر اراسىندا وتكەن تالاي سايىستا ەر-ازاماتتاردىڭ جۋان ورتاسىندا جالعىز ءجۇرىپ جۇلدەگەر بولدى.
بۇركىت ەتتەن باسقا تاماققا قارامايدى. قىس ايلارىندا كۇنىنە ەكى ءجۇز گراممعا دەيىن جاس ەت جەسە, جاز كۇندەرى ءبىر كيلوعا دەيىن قىلعىماي جۇتادى. كوبىنە اقجەلكەگە ءوزى تۇسكەن قوياننىڭ ەتىن بەرەدى. ال قىران قۇسى العان تۇلكى-قارساقتا ءتىپتى دە ەسەپ جوق. التايى قىزىل تۇلكىلەردىڭ اكەسى شۇبەرەكتەي قىلىپ يلەگەن تەرىلەرى اقسۋ-ايۋلىداعى تالاي سانقوي جەڭگەلەرىنىڭ مويىنىنا جاعا بولىپ, بۇگىنگە دەيىن كوزدىڭ جاۋىن الىپ ءجۇر...
– قىران قۇس ەرتە كوكتەمنەن قارا كۇزگە دەيىن تۇلەكتە وتىرادى. قىركۇيەك ايى تۋعاندا سالقىن قورادا ۇستاپ, باپتاۋدى باستايمىز, – دەيدى قانىنا ساياتشىلىق سىڭگەن ماقپال. – قاناتى تۇلەگەننەن كەيىن, اتىن اتاپ شاقىرىپ, قولعا قوندىرۋعا باۋليمىز. ودان كەيىن تۇلكى, قوياننىڭ تەرىسىنە ءتۇسىرىپ, داعدىلاندىرامىز. سوڭىنان ەت جەگىزەمىز. مۇنىڭ ءبارى كەزەڭ-كەزەڭىمەن, باپپەن ىستەلىنەتىن جاتتىعۋ تاسىلدەرى.
* * *
زادى, يت جۇگىرتىپ, قۇس سالۋ ابدىرازاقوۆتار اۋلەتى ءۇشىن اتادان بالاعا ميراس بولىپ كەلە جاتقان كيەلى ونەر. ماقپالدىڭ اكەسى مۇرات ابدىرازاقوۆ ارقا وڭىرىنە بەلگىلى قۇسبەگى. قازاقستاننىڭ قۇسبەگىلەر اراسىنداعى بىرىنشىلىكتەرىنىڭ بىرنەشە دۇركىن جەڭىمپازى, سپورت شەبەرى. مۇراتتىڭ اكەسى دە زامانىندا قىران قۇستىڭ ءتىلىن بىلگەن بۇركىتشى بولىپتى. «اكە كورگەن وق جونار» دەگەن, ەندى مىنە, اكەدەن ۇيرەنگەن ءىستى قىزى ماقپالدىڭ بويىنا دارىتا ءبىلدى. جالپى, ماقپال ۇيدەگى بەس بالانىڭ ىشىندەگى ەكى قىزدىڭ كەنجەسى. اعاسى سەرىك پەن ءىنىسى اسان دا قۇسبەگىلىك ونەرمەن شۇعىلدانادى ەكەن.
– بۇركىت ۇستاپ, ونى باپتاۋ دەگەنىڭىز ايتقانعا عانا وڭاي ءىس. مۇنىمەن اينالىسۋ ءۇشىن ەڭ الدىمەن قۇسقا سەنەن باسقا جاقىن جاننىڭ جوقتىعىن سەزىنۋ كەرەك. سوندا عانا قىران قۇس يەسىنە يلىگەدى, – دەپ سىر اقتارادى ماقپال. – جاقىندا موڭعوليادا تۇراتىن بۇركىتشى قىز ايشولپان تۋرالى ەستىپ, ونىڭ تابىسىنا قاتتى قۋاندىم. الىستا جۇرگەن ءسىڭلىمنىڭ وسىنداي بەينەتى مول ىسپەن اينالىسىپ جۇرگەن وجەتتىگى ءتانتى ەتتى. ايشولپاننىڭ بەينەسىنەن ون ءۇش جاسىمدا قىران قۇستىڭ ءتىلىن بىلسەم دەپ قيالعا قانات بىتىرگەن ءوزىمدى كورگەندەي بولدىم...
بۇگىندە جۇرت ماقپال ەسىمدى بۇركىتشى قىزدى مۇلدەم ۇمىتىپ كەتتى دەۋگە بولماس. ارا-تۇرا جارىستارعا, ءتۇرلى ءىس-شارالارعا شاقىرتۋ الىپ تۇرادى. ءتىپتى, اۋىلدا تۇراتىن بۇركىتشى قىزدى شەتەلدەن ىزدەپ كەلىپ جاتاتىن ساياحاتشىلار دا بار. ولار تال شىبىقتاي بۇرالعان ارۋ قىزدىڭ اتپەن قۇيعىتىپ كەلىپ, تۇلكى-قارساق, قويانعا قۇس سالعان ونەرىن كورىپ, تاڭدانىپ ءھام تامسانىپ جاتادى. سول ءۇشىن دە الىستاعى امەريكادان, كارى قۇرلىقتان اتتىڭ تەرىن اياماي كەلەدى.
– ەگەر دە رۋحاني جاڭعىرۋ اياسىندا دەرەكتى فيلم, كينوعا ءتۇسۋ تۋرالى كوڭىلگە قونىمدى ۇسىنىستار ءتۇسىپ جاتسا, قارسى بولماس ەدىم. قازاقتىڭ اتا كاسىبى, ءتول ونەرى – قۇس سالىپ, يت جۇگىرتۋدى ناسيحاتتاۋعا وزىندىك ۇلەسىمدى قوسۋعا ارقاشان دايىنمىن, – دەيدى ماقپال نىق سەنىممەن.
كوشپەلىلەردىڭ قۇسبەگىلىك سىندى بەكزات ونەرى كەلەشەكتە قازاقتىڭ الەم تانىعان برەندىنە اينالار بولسا, اتا-بابا كاسىبىنە ت ۇلىمشاعى جەلبىرەگەن ءبۇلدىرشىن كەزىنەن ادالدىق تانىتىپ جۇرگەن ارقانىڭ ارۋ قىزى ماقپالدىڭ جۇلدىزى ءتىپتى دە جارقىراي تۇسەر ەدى-اۋ. ءبىر كەم دۇنيە – وسىنى ءالى كۇنگە قۇنتتاماي جۇرگەندەيمىز...
قايرات ءابىلدا,
«ەگەمەن قازاقستان»
قاراعاندى وبلىسى,
شەت اۋدانى
